Autonomie groeit in de kleine momenten
Een kind dat zelf zijn jas probeert dicht te doen, heeft niet altijd een volwassene nodig die de rits overneemt. Soms heeft het vooral tijd nodig. Of een kleine aanwijzing. Of iemand die zegt: “Kijk nog eens goed.” Precies in dat soort alledaagse momenten krijgt autonomie vorm. Autonomie betekent dat kinderen ervaren dat hun eigen initiatief, keuzes en ideeën ertoe doen. De psychologen Edward Deci en Richard Ryan beschrijven autonomie als een van de drie psychologische basisbehoeften, naast competentie en verbondenheid. Het gaat daarbij niet om onbeperkte vrijheid, maar om ervaren dat je invloed hebt op je eigen handelen.
Ruimte binnen duidelijke grenzen
Een kind autonomie geven betekent dus niet dat alles onderhandelbaar wordt. “We gaan naar buiten” kan gewoon de afspraak zijn. Binnen die afspraak kun je wel vragen: “Wil je eerst je jas of eerst je schoenen aantrekken?” De grens blijft staan. Het kind krijgt ruimte binnen die grens. Het Expertisecentrum Kinderopvang noemt autonomie een basisbehoefte van opgroeiende kinderen. Ruimte voor autonomie draagt volgens de gebundelde wetenschappelijke kennis onder meer bij aan betrokkenheid, intrinsieke motivatie, zelfvertrouwen, veerkracht en zelfstandigheid.
Zelf denken vraagt oefening
Ook onderzoek naar executieve functies maakt autonomie interessant. Executieve functies helpen kinderen bijvoorbeeld om hun aandacht vast te houden, impulsen te beheersen en een andere oplossing te zoeken wanneer iets niet lukt. In een studie met 366 jonge kinderen bekeken onderzoekers hoe ouders hun kind ondersteunden tijdens moeilijke puzzels. Vooral het bieden van keuzes hing samen met sterkere executieve functies. De onderzoekers benadrukken zelf dat dit een verband is. Het onderzoek bewijst niet dat vaker keuzes aanbieden automatisch zorgt voor betere executieve functies. Een groter onderzoek waarin 1.306 kinderen langere tijd werden gevolgd, vond eveneens een verband tussen autonomie ondersteunend opvoedgedrag in de eerste levensjaren en beter ontwikkelde executieve functies vlak voor de basisschool.
Pedagogisch handelen zit in de tussenruimte
Daarmee komen we bij de praktijk. Want tussen iets direct overnemen en een kind volledig zelf laten uitzoeken, zitten heel veel mogelijkheden. Even wachten. Benoemen wat je ziet. Een vraag stellen. Een kleine aanwijzing geven. Samen beginnen en het kind zelf verder laten gaan. Juist die afstemming is professioneel pedagogisch handelen. Het Expertisecentrum Kinderopvang vat het treffend samen: respect voor autonomie geeft kinderen ruimte om zelf keuzes te maken, mee te denken en oplossingen te zoeken. Tegelijk bieden structuur en grenzen de voorspelbaarheid die kinderen nodig hebben. Autonomie ontstaat dus niet tijdens een speciale activiteit. Het gebeurt aan tafel, tijdens het spelen, bij het aankleden en midden in een conflict. In de kleine momenten waarin een volwassene besluit: dit hoef ik nog niet van je over te nemen.
Tip voor je pedagogisch werkplan
Schrijf niet alleen dat je kinderen stimuleert om zelfstandig te zijn. Beschrijf hoe jij ruimte geeft voor eigen initiatief en keuzes, hoe je kijkt wat een kind al zelf kan en op welk moment je ondersteuning toevoegt.