Cognitieve ontwikkeling bij kinderen: wat onderzoek zegt en wat je ziet in de opvang
Hoe kinderen leren denken, is al jarenlang onderwerp van onderzoek. Een bekende naam daarbij is Jean Piaget. Zijn theorie over de cognitieve ontwikkeling van kinderen wordt nog steeds gebruikt in opleidingen en boeken. Tegelijkertijd laten nieuwere onderzoeken zien dat kinderen soms eerder en flexibeler denken dan Piaget oorspronkelijk beschreef. Wat betekent dat voor gastouders in de dagelijkse praktijk?
Van egocentrisch naar logisch denken
Volgens Piaget denken jonge kinderen vooral vanuit zichzelf. Ze zien de wereld zoals die voor hen voelt en ervaren wordt. Dit verandert geleidelijk naarmate kinderen ouder worden. Tussen ongeveer zeven en twaalf jaar leren kinderen steeds logischer nadenken over concrete situaties. Piaget noemde dit het concreet operationele stadium.
In deze fase kunnen kinderen bijvoorbeeld begrijpen dat:
- iets hetzelfde blijft, ook als de vorm verandert
- meerdere factoren tegelijk meespelen
- oorzaak en gevolg met elkaar samenhangen
Een bekend voorbeeld is het begrijpen dat water evenveel blijft, ook als het in een ander glas wordt gegoten. Kinderen kijken dan niet alleen naar wat ze zien, maar denken ook na over wat er gebeurt.
Nieuw onderzoek: ontwikkeling verloopt minder strak
Waar Piaget ontwikkeling sterk koppelde aan leeftijd, laten recentere onderzoeken zien dat dit minder vast ligt. Sommige kinderen laten al eerder logisch denken zien, vooral als situaties aansluiten bij hun eigen leefwereld.
Onderzoekers zien dat:
- kinderen meer kunnen dan ze soms onder woorden brengen
- begrip soms eerder zichtbaar is in handelen dan in taal
- begeleiding en context een grote rol spelen
Een kind kan bijvoorbeeld al goed aanvoelen hoe iets werkt, maar nog moeite hebben om dit uit te leggen. Dat betekent niet dat het kind het niet begrijpt. Ook blijkt dat ontwikkeling niet bij ieder kind hetzelfde tempo heeft. Culturele verschillen, ervaring en interactie met volwassenen spelen allemaal mee.
Wat betekent dit in de gastouderopvang?
Voor gastouders is dit herkenbaar. In de opvang zie je vaak dat kinderen al vroeg verbanden leggen, oplossingen bedenken of logisch reageren op situaties, ook al doen ze dat op hun eigen manier. In plaats van uit te leggen hoe iets zit, ontstaat inzicht vaak vanzelf door:
- samen praten over wat er gebeurt
- kinderen de tijd geven om te denken
- ruimte laten voor proberen en ontdekken
- Dagelijkse momenten, zoals samen opruimen, bouwen of buiten spelen, bieden hiervoor volop kansen.
- Minder vast in fases denken
De huidige kijk op ontwikkeling legt minder nadruk op strakke stadia en meer op ontwikkeling in context. Wat kan dit kind, in deze situatie, met deze begeleiding? Dat sluit goed aan bij de kleinschaligheid van gastouderopvang. Juist daar is ruimte voor individuele verschillen en voor het volgen van het kind in plaats van het sturen op leeftijd of theorie.
Wat nemen we mee?
Piaget legde een belangrijke basis voor het denken over ontwikkeling. Tegelijk laten recente onderzoeken zien dat kinderen vaak flexibeler en eerder tot inzicht komen dan gedacht. Voor gastouders betekent dit vooral: vertrouwen op wat je ziet, ruimte geven aan denken en nieuwsgierigheid, en kinderen begeleiden in hun eigen tempo. KNGO volgt ontwikkelingen in onderzoek en vertaalt die naar inzichten die passen bij de praktijk van gastouders. Leden lezen nog meer en vinden handige praktijktips in onze kennisbank:
Bronnen
- Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. New York: International Universities Press
- Flavell, J.H. (1996). Piaget’s legacy. Psychological Science
- Siegler, R.S. (1997). Emerging minds: The process of change in children’s thinking. Oxford University Press
- Bjorklund, D.F. (1997). The role of immaturity in human development. Psychological Bulletin
- Goswami, U. (2015). Children’s cognitive development and learning. UK Department for Education
- OECD (2020). Early learning and cognitive development